Boekennieuws.

Nieuws, reportages en achtergronden uit de wereld van het boek

het boek was beter

Oranje Waanzin

Stanley Kubrick had met 2001: A Space Odyssee een onnavolgbare filmtrip afgeleverd, om met zijn volgende productie weer terug te keren in de realiteit. Maar dan wel eentje die zich afspeelde in een dystopische toekomst. A Clockwork Orange, gebaseerd op de roman van Anthony Burgess, zou Kubrick een indringende film maken die nu nog stuit op controverse.

Met zijn novelle schreef Burgess een klassieker die in eerste instantie was bedoeld om een persoonlijk trauma te verwerken: de brute verkrachting van zijn vrouw. Het evolueerde naar het verhaal van Alex en zijn drie vrienden die een brute gang vormen. Hun dagelijkse bezigheden bestaan uit roven, mishandelingen en het hebben van zoveel mogelijk seks met al dan niet minderjarige meisjes. Dan wordt Alex opgepakt en voor een keuze gesteld: is hij bereid deel te nemen aan een experiment (de Ludovico Techniek) om zo van zijn waanzinnige gedrag af te komen?

Wanneer we de adaptie van Kubrick vergelijken met de roman van Burgess, zijn er weinig verschillen te bespeuren. Sterker nog, Kubrick lijkt zich nauwkeurig aan de roman te houden en heeft een aantal scenes vrijwel letterlijk overgenomen. Het merkwaardige taaltje van Alex en zijn vrienden is daarbij niet vergeten. Het filmpubliek verkeerde zelfs in de veronderstelling dat Kubrick dit taaltje had bedacht, wat weer grote woede opwekte bij Burgess.

Ondanks de bijna letterlijke verfilming, is er weldegelijk een belangrijk verschil te bespeuren: het einde. In de film ontwaakt Alex in een ziekenhuis, krijgt hij een baan aangeboden indien hij belooft mee te werken met de regering. Dan, als de fotografen binnenstormen om publiciteitsfoto’s te maken, zien we hoe de resultaten van de Ludovico Techniek ongedaan worden gemaakt. We zijn dus terug bij af.

In de roman komt deze scene ook voor, maar geeft Burgess ons eveneens een kijkje in de toekomst. Alex is nog steeds de leider van een gang, maar voelt zich steeds minder aangetrokken tot geweld en seks. Wat blijkt? Het maakte allemaal deel uit van het opgroeien.

Dit is natuurlijk een vrij cynisch eind en geeft het verhaal nog een extra laag mee. Naast de vraag tot in hoeverre we beschikken over een vrije wil, blijkt A Clockwork Orange tevens iets van een gitzwarte coming-of-age toon te bevatten.

Kubrick negeert dit element volledig en focust zich op de vrije wil. Tot in hoeverre zijn we in bezit van vrije wil? Of kan onze wil naar inzicht worden verandert? Door juist het einde van Burgess weg te laten, benadrukt Kubrick dat de individuele geest zich lastig laat temmen. Aanvankelijk lijkt Alex te zijn genezen van zijn vreselijke gedrag, op het einde van de film wordt geïmpliceerd dat hij toch weer hierin zal terugvallen.

Maakt dit de film beter of slechter dan het boek? Het boek is wel gelaagder en cynischer waardoor het even wat meer weet te snijden, dankzij het technische vernuft van Kubrick voelt de film evenwel aan als een nachtmerrie. Bovendien weet het nog steeds kijkers te shockeren. Voor een film uit 1971 is dat best een knappe prestatie.

Geschreven door Vincent op 29-08-2014.