Boekennieuws.

Nieuws, reportages en achtergronden uit de wereld van het boek

interview

Redt mijn boekhandel het tot 2015?

In gesprek met boekhandelaren over de 'malaise'

Door Ruben Molenaar

Het gaat slecht met de boekenbranche. De verkoop in de fysieke boekhandels loopt terug. Selexyz werd op het nippertje behoed voor een faillissement, Libridis kreeg de zeis in de nek. Maar hoe erg zijn de boekhandels er werkelijk aan toe? En welke kleur heeft de toekomst?

Alles en iedereen moet met de tijd meegaan. Dat is evolutie, zo werkt de wereld nu eenmaal. Lang niet iedereen is daar tevreden mee. De e-reader wordt door sommigen met open armen ontvangen, maar bibliofielen zweren bij een volle boekenkast. Het omslaan van een bladzijde, de geur van een goed boek, daar gaat niets boven, zul je ze steevast horen betogen. Er bestaat een kans dat jij hetzelfde denkt. En waarom ook niet? Geen betere meubel dan een tot de nok gevulde boekenkast. Fysieke boeken hebben een niet te ontkennen aantrekkingskracht en uitstraling, al eeuwen lang.

Tijd van onzekerheid

Het is met de stroom van nieuws uit boekenland moeilijk om vast te stellen waar we op dit moment precies staan. Op het randje van de afgrond? Mijlen daarvandaan? Verkeren we in vrije val, of hebben we de voeten stevig in de grond geplant en weigeren we het onderspit te delven? Jaap Boter, bijzonder hoogleraar Boekhandel aan de Universiteit van Amsterdam, zegt: ‘Het is een tijd van onzekerheid. Met de huidige recessie en technologische trends zijn veel aspecten van de boekenhandel vatbaar voor verandering. Daarbij is het rendement van een boekhandel ontzettend laag. Niet alle boekhandels zijn even weerbaar. Je hebt een sterke formule nodig en je moet continu aan je zaak werken om succes te hebben of zelfs maar te blijven drijven. Zaken als Paagman en Roelants steken die moeite in hun winkels en dat zie je in de resultaten. Maar lang niet iedereen doet dat.’

De vraag Redt mijn boekhandel het tot 2015? is dezelfde als deze vraag aan de dokter: Haal ik de vijftig? Hij zal antwoorden met: Dat kunnen we onmogelijk met zekerheid zeggen, maar je kunt er wel aan werken. Minder op de bank tv zitten kijken met een grote bak chips en meer gaan sporten.

Deze metafoor is gemakkelijk te vertalen naar de boekenhandel. Drie dingen die een boekhandel kan doen om zijn levenskansen te verhogen zijn volgens Jaap Boter:

 –          nieuwe ontwikkelingen goed bijhouden (Wat speelt er in de branche? Wie doen mijn collega’s en concurrenten? Welke trends vieren hoogtij?);

–          een gezonde bedrijfsvoering (Financiën op orde, slim investeren, ruimte creëren om eventuele missers en tegenslagen op te vangen);

–          actief en ondernemend zijn.

 Jaap Boter: ‘Een goede boekhandelaar houdt van zijn product, maar is ook een wijze ondernemer. Passie alleen is niet genoeg.’

 Digitale boeken

Hoewel de e-reader vaak wordt aangehaald als reden voor de terugloop in verkoopcijfers van fysieke boeken, valt het eigenlijk wel mee. Marktonderzoeker Growth for Knowledge (GfK) kwam met de cijfers van het eerste kwartaal van 2012: e-books hebben een marktaandeel van 2,4 procent. Dat is geen indrukwekkend marktaandeel: het e-book lijkt in de nabije toekomst niet echt de grote vervanger van het fysieke boek te worden. E-readers worden vooral gekocht omdat ze gemakkelijk in het gebruik zijn en minder wegen dan een flinke pil. Dit blijkt voor veel mensen geen reden om al die zware boeken dan maar weg te doen.

Er is natuurlijk een andere manier om via internet aan boeken te komen. Dan krijg je ze zelfs nog steeds in fysieke vorm thuisbezorgd. Bol.com is in Nederland de grote naam waar het internetverkoop betreft. De site was er vroeg bij en is razend populair bij een brede leeftijdsgroep.

‘Hoewel wij een groei laten zien in verkoopcijfers, is de crisis om ons heen zeker voelbaar,’ vertelt Frans Aarts, Boekeninkoper bij Bol.com. ‘Sommige uitgevers waar wij contact mee hebben maken moeilijke tijden door. Ook de problemen rondom Selexyz en Libridis hebben natuurlijk een effect op het boekenvak in het algemeen. Bol.com anticipeert op deze ontwikkelingen door met uitgevers in gesprek te gaan over wat wij voor hen kunnen betekenen om de verkoop van hun assortiment een positieve impuls te geven. Immers, alleen zo kunnen we uiteindelijk de klant de beste boekwinkel bieden en dat is wat wij ambiëren.’

Jaap Boter erkent het succes van de site: ‘Bol.com verkoopt al lang boeken via internet, en dat gaat goed.’

Dat boeken op internet als hete broodjes over de toonbank gaan is geen nieuws. De fysieke boekhandels hebben vaak een eigen webshop, maar Bol.com blijkt een geduchte tegenstander.

 

Vandaag besteld, morgen in huis

Vrijwel iedereen weet hoe het internet werkt, en anders is er wel een behulpzame kleinzoon in de buurt die iedere zondag de printer fixt. Het is dan ook geen verrassing dat webshops in het algemeen zo’n daverend succes genieten – iedereen kan te allen tijde kopen wat hij wil zonder een voet buiten de deur te zetten.

‘Bol.com heeft als webwinkel de mogelijkheid om niet alleen de meeste populaire titels snel te kunnen leveren,’ aldus inkoper Aarts, ‘maar biedt ook minder populaire titels en tweedehands boeken. Als webshop heb je immers onbeperkt schapruimte. Daarmee hoeven we nooit nee te verkopen en dat zorgt er mede voor dat de klant regelmatig terugkeert. Naast een zeer volledig assortiment van zowel Nederlandstalige als internationale titels zijn we ook sterk op het gebied van digitaal lezen: we geven de klant persoonlijke suggesties (in de winkel, maar ook in digitale nieuwsbrief), klanten kunnen zich laten inspireren door de mening van andere lezers, we hebben het voordeel van cross-selling met onze andere speciaalzaken en we inspireren met een weblog. Daar komt bij dat Bol.com een snelle service biedt. Voor veel boeken geldt: vandaag besteld, morgen in huis. En voor bestellingen vanaf 20 euro brengt de winkel geen verzendkosten in rekening. Daarmee wordt nog een drempel weggenomen die sommige consumenten ervaren bij webwinkels ten opzichte van fysieke winkels.’

Ondertussen lezen alleen jij en een handjevol andere lezers met onwrikbare zelfbeheersing dit nog, daar de rest al achter de computer zit om vrachtwagens vol boeken te bestellen. En wie neemt het ze kwalijk? De voordelen zijn duidelijk.

Op de vraag of fysieke boekhandels het nog bij kunnen benen met eigen webwinkels antwoordt hoogleraar Jaap Boter: ‘Of een boekhandel een eigen webshop nodig heeft valt of staat met de vraag: Wie ben ik als boekhandel? Ik ben allergisch voor mensen die alles op internet zetten, puur om het gebruik van internet, zonder er over na te denken. Uiteindelijk ligt de toekomst van iedere boekhandel in je smoel. Als een webshop past bij je smoel, neem je een webshop. Zo niet, niet aan beginnen. Wat wijsheid is, moet iedere boekhandel voor zichzelf beantwoorden. Er komt veel kijken bij het opzetten van een webshop, vooral veel tijd en geld. Wat dat betreft heeft Bol.com een fikse voorsprong omdat ze al langer bezig zijn en een grote naamsbekendheid genieten. Maar uiteindelijk hangt het ervan af waar je als consument de sterkste band mee hebt. Over het algemeen denken jongere mensen als ze een boek willen hebben: O, even op Bol.com kijken, terwijl oudere mensen sneller naar de boekwinkel in het centrum gaan. Hier speelt ook een “gunfactor” mee.’

Aarts geeft ook tips voor boekhandels die hun eigen webshop op willen zetten: ‘Zorg voor een breed en diep assortiment, goede vindbaarheid, dito service en een prettige winkelomgeving.’

Sfeer, assortiment en advies

Toch kent de fysieke boekhandel voordelen die op internet niet te evenaren zijn. Het internet kan aan veel wensen tegemoetkomen, maar er zijn dingen die een tastbare winkel met boeken op zijn online concurrent voor heeft. Jaap Boter: ‘In Amerika zie je dat fysieke boekwinkels zeker nog impact hebben op de boekenmarkt. Telkens als er ergens een boekhandel wordt geopend, zakken de verkoopcijfers van Amazon.com. Als je online een boek bestelt, moet je thuis zijn om het pakketje in ontvangst te nemen: de bezorger kan het moeilijk in je brievenbus proppen. Dat duurt dan vaak één of twee dagen; en als je er niet bent wanneer het pakketje bezorgd wordt, moet je weer naar het postkantoor. Veel mensen gaan liever even naar de boekhandel, kopen het boek en hebben het dezelfde dag nog in huis. Dit geldt natuurlijk alleen voor populaire titels, voor obscure titels moet je al snel tien boekhandels af en dan wordt het weer makkelijker om ze via internet te bestellen.

‘Maar we winkelen ook omdat het leuk is. We willen rondkijken. Op internet kun je wel plaatjes zien en misschien de eerste paar pagina’s lezen; en toch is een boek vasthouden iets anders.’

Een boekhandel moet het volgens Boter van drie dingen hebben: sfeer, assortiment en advies. ‘Boekhandels hebben op het internet voor dat ze persoonlijk zijn, ze hebben personeel dat kennis heeft van hun waar. De webshop kent gebruikersrecensies en gescripte aanbevelingen gebaseerd op verkoopcijfers. Maar als ik Athenaeum in wandel tref ik een medewerker met wie ik kan praten, die verstand heeft van de collectie of op zijn minst een deel ervan, en die zelf ervaring heeft met lezen en met andere klanten. Zoiets valt niet te vervangen door een computer. Als je er op die manier naar kijkt hebben fysieke boekhandels wel degelijk wat te bieden.’

Bestaansrecht bewijzen

Libridis, boekgroothandel, is al failliet. Ze kochten boeken in bij uitgevers en verkochten die door aan kleinere boekhandels. Ze willen niet ingaan op vragen over hun faillissement.

Selexyz bracht het er iets beter van af, zij het op...

Dat boeken op internet als hete broodjes over de toonbank gaan is geen nieuws.

het nippertje: gered door investeerder ProCures kan Selexyz nu samengaan met De Slegte. Jaap Boter ziet mogelijkheden: ‘Op zich valt er winst te halen uit de dure panden die ze op dit moment bewonen, dat is een deel van hun smoel. Als ze samen in één vesting gaan zitten, kunnen ze in principe twee voordeuren met eigen opgang nemen en gewoon naast elkaar bestaan. Maar hun samenwerking wordt pas echt sterk met synergie. In een gewone boekhandel kun je tweedehands boeken en eerstehands boeken niet lukraak door elkaar zetten, maar dat is deel van de charme die De Slegte heeft. Selexyz steekt anders in elkaar. Maar als ze hun individuele formules op een of andere manier kunnen verenigen en op de krachten van beide ketens kunnen inspelen voorzie ik wel succes.’

Het is geen geweldige tijd om een boekhandelaar te zijn. Onzekerheid over de toekomst en worstelen voor je bestaansrecht. Een goede boekhandel moet zijn bestaansrecht kunnen bewijzen, iedere dag weer. We vroegen Boter wat hij zou doen als hij een eigen boekhandel had: ‘Ik zou zorgen dat ik een goede website heb, een spannend assortiment en een duidelijk smoel.’ Dat spannende assortiment is volgens Jaap Boter echt belangrijk. Een boekhandel kan rommelig zijn en er niet heel uitnodigend uitzien en toch een assortiment hebben waar je simpelweg hebberig van wordt. Dan maakt het minder uit hoe je eruit ziet, mensen willen gewoon door je collectie neuzen.

Boter: ‘Met een duidelijk smoel bedoel ik: nadenken over wie ik als boekhandelaar ben, welk imago ik wil hebben en wat ik precies wil doen. Waar heb ik me gevestigd en hoe kan ik daar op inspelen? Wat betekent het concept “boekhandel” voor mij? Wat is mijn rol in de markt? Wat doe ik aan randbezigheden? Wat is mijn sterkste punt, hoe kan ik daar nadruk op leggen en er op voortborduren? Je moet je actief met zulk soort vragen bezig houden, altijd een beetje meer doen. Je geeft je boekhandel zo een eigen identiteit.’

Rots in de branding

Er bestaan gelukkig boekhandels die de crisis goed lijken te doorstaan. Zo presteert de eerder genoemde Paagman ronduit bewonderenswaardig. Directeur Fabian Paagman vertelt hoe zij daar de crisis in boekenland ervaren: ‘Paagman is een handelsonderneming die in belangrijke mate afhankelijk is van de verkoop van boeken. Bijna de helft van onze omzet wordt gevormd door de verkoop van deze productgroep. Ook wij merken natuurlijk veel van de afnemende belangstelling voor en behoefte aan het kopen van boeken, het veranderende koopgedrag van consumenten en het veranderende leesgedrag.’ De boekhandel probeert daar als volgt op te reageren en te anticiperen:

a) Doen waar die boekhandel goed in is, proberen om het nog beter te doen; en dit aan de buitenwereld vertellen. Fabian Paagman: ‘Dat betekent dus vooral dat we nog sterker inzetten op de zaken waarmee we ons onderscheiden, zoals klantenservice, fantastische winkelervaring en activiteiten en evenementen.’

b) Volop investeren en innoveren in producten, winkels en dienstverlening. Paagman: ‘Vorig jaar hebben we twee nieuwe inpandige winkels geopend, met onder andere een nieuwe Kinderboekwinkel die wat ons betreft de toon zet voor de winkelbeleving en -ervaringen voor de toekomst. We investeren extra in trainingen voor ons personeel, we breiden ons assortiment uit met nieuwe producten en productgroepen en we streven naar een honderd procent hybride concept: volledige integratie van onze fysieke en virtuele dienstverlening en productaanbod, waarbij er geen verschil meer ontstaat tussen die twee vormen.’

Om duidelijk te maken dat Paagman niet bezwijkt onder de het geweld van de veranderende markt haalt Fabian cijfers aan: ‘Concreet de cijfers over het eerste kwartaal 2012 volgens GfK, algemene boekenverkoop Nederland: markt: -14,8%, Paagman: -0,02%. Kortom, in het eerste kwartaal zaten we ongeveer op gelijke hoogte als vorig jaar en deden we het circa 15% beter dan de gemiddelde markt.’

Dat Paagman het verkopen van boeken goed af gaat, mag blijken uit de prestigieuze titel Boekhandel van het Jaar 2011. Op de vraag waarom Paagman zoveel beter presteert dan andere boekhandels reageert Paagman nuchter: ‘Ik kan natuurlijk niet veel zeggen over andere boekhandels, maar ik denk dat wij het vooral beter doen omdat wij onophoudelijk investeren en innoveren. We zijn enorm kritisch op onszelf, vooral ook in goede tijden: in slechte tijden is het logisch dat je zaken verandert, maar in goede tijden misschien niet direct… We investeren volop, ook nu, maar ook op de momenten dat het beter ging. We hebben een enorme ambitie om te streven naar een geweldige en bijzondere klantervaring zodra de klant met ons in contact komt. Dat zit in ons DNA en dat willen we iedere dag, ongeacht de economische omstandigheden.’

Ondanks het geboekte en behouden succes is de boekhandelaar niet van plan op zijn lauweren te rusten. ‘Het vooruitzicht voor Paagman is goed en ja, er komen veranderingen in het beleid. Dat laatste heeft te maken met het gegeven dat wij continu veranderingen doorvoeren in beleid en strategie. Die veranderingen volgden elkaar de afgelopen jaren in een steeds hoger tempo op, omdat de maatschappij om ons heen gewoon steeds sneller verandert. Het consumentengedrag verandert, onze producten digitaliseren en leesgedrag en tijdconsumptie veranderen. We bevinden ons in een permanente staat van verandering. Dus is onze constante factor de continue stroom van veranderingen en aanpassingen, met behoud van onze uitgangspunten: het bieden van een geweldige klantervaring en excellente dienstverlening. Dat moeten we doen door aanwezig te zijn op de plekken waar onze klant is (in toenemende mate middels digitale media) en door waarde toe te voegen aan de producten die we verkopen, want die producten zijn generiek.’

Naast het voortbestaan van zijn eigen handel ziet Paagman ook graag dat andere boekhandels de crisis heelhuids doorstaan. Voor alle boekhandels die worstelen met dalende verkoopcijfers heeft hij vijf gouden adviezen:

‘Investeren en innoveren. Dit is Paagmans absolute Top-5:

1. Verruim je openingstijden. Minstens iedere zondag open – als je dat niet wil of te zwaar vind, moet je geen winkel beginnen of op een ander moment je deuren sluiten, zoals op dinsdag bijvoorbeeld;

2. Voeg horeca toe aan je winkel, desnoods in samenwerking met iemand anders;

3. Organiseer je helemaal suf aan activiteiten en evenementen;

4. Zorg voor online aanwezigheid en bestelmogelijkheid;

5. Laat je vooral niet belemmeren door regelgeving en conformeer je niet. Het is de dood of de gladiolen – dit gevoel van urgentie missen wij in ons vak nog te veel. Nog steeds denken we dat er voldoende fysieke boekverkoop zal overblijven om met zijn allen van te blijven bestaan. De realiteit is echter dat de omvang van fysieke boekverkoop tussen nu en 5 jaar later met de helft zal dalen: een steeds groter deel zal online worden verkocht. Er zijn mensen en organisaties die deze cijfers kunnen onderbouwen; je hoeft hier geen mening over te hebben.’

Terug naar de bron

Natuurlijk zijn de boekhandels niet de enige factor in de huidige malaise. Zonder boeken zijn er geen boekhandels. En zonder schrijvers heb je geen boeken. Wat merken zij van de crisis en hoe gaan ze er mee om? Wij stelden deze vragen aan Bert Natter, auteur van Begeerte heeft ons aangeraakt en Hoe staat het met de liefde?

Schrijvers krijgen een vast bedrag voor het schrijven van een boek, maar daarnaast verdienen zij een percentage van de verkoop. De royalties zijn dus afhankelijk het aantal exemplaren per titel dat over de toonbank gaat; in de fysieke verkoop zijn dat er steeds minder. Natter maakt zich echter niet ongerust over zijn inkomen: ‘Ik merk er in directe zin er niet veel van, maar de royalty’s worden ook pas in mei van het volgend jaar overgemaakt. Wel hoor ik van de uitgeverij berichten over de slechte markt en lees ik over fusies en boekhandels die het niet meer redden. Ik vind het heel zorgelijk en vooral ook jammer dat er in veel plaatsen misschien geen kwaliteitsboekhandel meer overblijft. Mijn tweede boek Hoe staat het met de liefde? werd door de grote ketens ingekocht, maar mijn debuut moest het in het eerste jaar van verschijnen toch hebben van de betere boekhandel. Ik denk dat de eerste vijfduizend exemplaren eerder door 50 boekhandels werden verkocht die er ieder honderd verkochten, dan door 500 die er ieder tien verkochten. Of er nog een broodwinning te halen valt uit het schrijversvak? Daar heb ik geen ideeën over. Sinds 2009 leef ik van de pen, zoals dat heet, en haal ik de helft van het gezinsinkomen uit het schrijven van fictie. Zelfs met columns zoals die in dit prachtblad ben ik gestopt. Naast de inkomsten van de verkoop, het prijzengeld en de honoraria voor optredens heb ik het geluk dat mijn tweede boek en het derde, waar ik nu aan werk, worden gesteund met een beurs van het Nederlands Letterenfonds. Ik hoop van harte dat ik zal kunnen blijven bestaan van mijn boeken en ik bezoek regelmatig boekhandels voor signeersessies en interviews, zodat ik kan laten zien dat ik de boekverkoper een warm hart toedraag. De hoofdpersoon in mijn laatste boek is trouwens een boekhandelaar.

De auteur is natuurlijk niet de enige die de boekverkoper een warm hart toedraagt. De fysieke boekhandel mag van iedere zichzelf serieus nemende bibliofiel nooit verdwijnen. Gelukkig zijn er mensen als Jaap Boter en Fabian Paagman die zich hard maken voor het voortbestaan van deze vestigingen. Hopelijk leidt het volgen van hun adviezen tot een heropleving van de boekwinkel om de hoek.

En Bert Natter schrijft, net als zijn collega’s, dapper en onverdroten door.

Geschreven door Ruben Molenaar op 27-12-2012.