Boekennieuws.

Wat een feest zo’n mooie bundel te mogen recenseren! Alleen al het gebruikte papier, stevig in prachtige aardetinten, bracht mij linea recta in Italiaanse sferen, alsof ik rondliep in Cartoleria Pantheon (een beroemde papierwinkel in Rome). Materiaal, vormgeving en kleuren brachten mij dermate in vervoering dat ik het liefst meteen in de brieven wilde duiken: de meeste brieven zijn op de een of andere wijze ‘verlucht’ met een tierlantijntje of een versierde eerste letter, zoals de brief van Napoleon Bonaparte aan zijn Joséphine, andere hebben een zakelijk voorkomen, bijvoorbeeld het schrijven van paus Gelasius I aan keizer Anastasius; de brieven van na 1900 daarentegen zijn ‘getypt’ op wit lijntjespapier, zoals de brief van Hemingway van oktober 1918 waarin hij aan zijn familie vertelt hoe hij aankijkt tegen zijn zware verwonding. In zijn inleiding zet Lateur helder uiteen wat voor soort brieven hij heeft gebundeld; zonder volledigheid na te streven noem ik de persoonlijke en zakelijke brieven,  brieven waarin gesolliciteerd, vermaand of aangespoord wordt, troostbrieven en politieke brieven, brieven met een stichtelijk karakter, van de hand van Seneca aan Lucilius, en ook briefgedichten. De bonte verzameling van schrijvers (te beginnen bij Plato in de vierde eeuw voor Christus en eindigend met Geerten Meijsing) en van geadresseerden, de enorme diversiteit van de onderwerpen waarover de zenders van de brieven spreken, de periodes waarin de schrijvers geleefd hebben, dat alles schreeuwde om gelezen te worden, om in de huid van de geadresseerde te kruipen! Dat ik me dan bij de private brieven een ‘voyeur’ zou kunnen voelen – een opmerking terecht gedaan door Lateur in zijn inleiding – nam ik op de koop toe. En ik moet toegeven: regelmatig bekroop me een gevoel van gêne bij het lezen van de zielenroerselen van de afzenders. Ik was getuige van de pijn in het aristocratische moederhart van Cornelia (uit het geslacht van de Gracchen) die haar zoon Gaius maant niet verder te gaan op de ingeslagen (revolutionaire) weg; ik ervoer de intrieste somberheid in de brief van Geerten Meijsing aan Kester Freriks. (In de inleiding op deze brief trof ik de naam Kesters aan. Dit was tevens de enige fout in het hele boek! Ik schaam me dan ook om het te vermelden.) Lateur laat elke brief voorafgaan van een heldere, beknopte inleiding, in een kleiner cursief lettertype, waarin hij relevante informatie geeft over schrijver en ontvanger, over de omstandigheden of situatie, over de aanleiding van de brief. Het gaat hier steeds om informatie die men nodig heeft om de brief te verstaan. Als voorbeeld noem ik de inleiding op Michelangelo (1475-1564). In slechts twaalf regels wordt Michelangelo ten voeten uit ‘geschilderd’ als de licht ontvlambare kunstenaar die hij was, de man van de uitvoerige correspondentie, de man van het conflict. Geen wonder dat we van zijn hand een lange klaagbrief (gericht aan zijn vriend Francesco Fattuci) aantreffen. Met groot genoegen heb ik gelezen hoe Michelangelo zonder enige vorm van zelfkritiek paus Julius II van alles en nog wat beschuldigt. Over de geografische aanduiding van plaatsen in Italië wil ik opmerken dat het mij niet duidelijk wordt waarom alle genoemde plaatsen in Italië vernederlandst zijn – zo lezen we Rome en niet Roma, Venetië en niet Venezia, Milaan en niet Milano - terwijl Florence steevast Firenze genoemd wordt. Het lijkt een vrijwel onmogelijke opgave uit de talloze brieven, al dan niet gepubliceerd, die zijn geschreven en misschien ook verzonden in een tijdsbestek van ruim tweeduizend jaar, een bloemlezing samen te stellen die een beeld geeft van Italië. ‘Lijkt’, want Patrick Lateur is er in geslaagd de lezer Italië te laten zien. Wat mij betreft mag hij elke bescheidenheid laten varen en in de inleiding van een herdruk met trots (met de door hem geciteerde woorden van P.C. Hooft) vermelden: ‘Jtalia siet ghij hier’, of naar Horatius: ‘Ik heb een monument opgericht’! Welke liefhebber van Italië zou niet deze brieven willen ontvangen?