Boekennieuws.

Met de trein reizen door Italië zonder uit je luie stoel te komen, zonder je huis uit te gaan, zonder een kaartje te kopen, dat kan met dit vlot geschreven boek van Tim Parks. De Britse schrijver en docent Engels aan een universiteit van Milaan heeft jarenlang in Verona gewoond en pendelde op en neer tussen de stad waar hij woonde en die waar hij werkte. Vanaf 1992 reisde hij twee of drie keer per week over de ferrovie (ijzeren wegen) en ontdekte dat de Italiaanse spoorwegen eerder ‘lijdenswegen’ waren. Nieuwsgierig als hij was begon hij onderzoek te doen naar alles wat met de spoorwegen te maken had, niet alleen naar de treinen zelf (Interregionale, Intercity, Eurostar), maar vooral ook naar het kaartjessysteem en de perronmededelingen (‘de uiterst onhandige volgorde waarin de informatie wordt aangeboden’), omdat, zo bedacht hij, ‘als iemand Italië wilde begrijpen, hij weleens kon beginnen met te begrijpen hoe het kaartjessysteem werkt, of te luisteren naar de perronmededelingen (…)’. Hij maakte aantekeningen en in 2005 had hij 120 bladzijden vol over wat hij ontdekt en waargenomen had op en langs de spoorbaan. Het tijdschrift Granta publiceerde slechts een fragment van zijn ‘reis’-verhaal. Veel van wat hij in die jaren opgetekend had en vergeleken met de gang van zaken nu is terecht gekomen in dit boek. Italië op het spoor is niet een boek om in een adem uit te lezen. Door de trajectindeling kan men het boek gemakkelijk een tijdje laten liggen en er later weer ‘instappen’. Het eerste gedeelte (traject Milaan-Verona, Verona-Milaan) van dit boek komt traag op gang. Dat is te wijten aan de tamelijk lange uiteenzetting over alle mogelijke soorten treinen, vertrektijden, ticketprijzen, personeel en zelfs soorten loketten. Om het hoofd te bieden aan de ellenlange rijen voor de loketten die zich ’s ochtends reeds om zes uur vormen, bedacht men het volgende: SportelloVeloce (FastTicket): een loket waar je je naartoe kan begeven wanneer je hoort dat jouw trein over 15 minuten vertrekt. Moet je kiezen voor dat loket waar nu slechts vier mensen staan (met het risico dat er iemand tussen staat die informatie over het een of ander wil hebben en die vervolgens uitgebreid antwoord krijgt van de man achter het loket, of blijven in de rij die langer is? Wanneer beslis je van rij te wisselen? En wat als er iemand voorglipt en de kaartjesverkoper halfslachtig protesteert? ‘Niemand (van de wachtenden) maakt stennis’, aldus Parks, ‘alsof de mensen die zich keurig hebben gedragen er een grimmig plezier in hebben bevestigd te worden in wat ze al wisten: dat goed gedrag altijd zinloos is, en eerder een soort martelaarschap. Dit is een belangrijke Italiaanse emotie: ik gedraag me keurig en daardoor moet ik lijden.’ De toon in dit gedeelte is nogal klagend en verontwaardigd, wellicht omdat de auteur de problemen op dit traject zelf aan den lijve ondervindt. De auteur is op zijn best als hij gebeurtenissen beschrijft waarbij Italianen doen waar zij goed in zijn: theater laten zien. Met groot gevoel voor humor geeft Parks de (soms verhitte) gesprekken weer, zoals ze werkelijk plaats vinden, de betekenisvolle stiltes en de manier van kijken, zoals bij het volgende voorval in de trein. Parks heeft een elektronisch treinkaartje gekocht. De conducteur komt langs, accepteert de code niet (want past de regeltjes toe) en eist een uitgeprinte versie die Parks natuurlijk niet heeft. Het wordt een enorme opschudding, talloze studenten bemoeien zich ermee, natuurlijk zijn ze tegen de ambtenaar in functie. De ruzie loopt hoog op. Tim Parks zegt boos dat hij dan wel bij de volgende halte zal uitstappen. Het gebeuren heeft hem toch wel een beetje aangegrepen en bij de volgende halte staat hij op om uit te stappen en dan gebeurt het volgende: ‘”U stapt toch zeker niet uit,” protesteerde iemand. Iedereen keek verwonderd dat ik opstond en mijn tas pakte. “Maar u hebt betaald voor uw kaartje!” “Dat meent u toch niet? Wat kan hij doen, de politie erbij halen? Die zien die PDF en lachen hem uit.” “Die durft de rest van de rit niet meer langs te komen, die gaat naar de andere kant van de trein en blijft in de buurt van zijn assistent.” Ik ging zitten met mijn tas op mijn knieën en dacht erover na. Al deze jonge Italianen hadden mijn aanbod om uit te stappen niet als een echt aanbod beschouwd, maar als een manier om de ruzie te beslechten, of een eerzaam gelijkspel te creëren, zodat de conducteur verder kon gaan met kaartjes knippen en ik kon blijven zitten en iedereen tevreden kon zijn.’ Ten slotte aangekomen op Sicilië is hij te gast bij de hotelhouder en diens vrienden. Op de vraag wat hij eigenlijk komt doen op Sicilië antwoordt Parks dat hij met iets bezig is over Italië en de spoorwegen. ‘”Het is geen boek over Italië gezien vanuit een treinraampje,” corrigeerde ik. “Geen reisboek. En het is ook eigenlijk geen boek over treinen.” “Wat dan?”’ Er volgt een hilarische situatie waarin Parks de gasten probeert uit te leggen dat in zijn ogen Italianen andere gewoontes en een andere instelling hebben dan bijvoorbeeld de Engelsen, wat hij illustreert aan de hand van zebrapaden. In Engeland, zegt hij, wordt door automobilisten gestopt als je te kennen geeft te willen oversteken. ‘”Hier (in Italië) moet je op de striscie (zebrapaden) stappen en beginnen te lopen voordat ze stoppen, waar of niet? Met veel gevloek en piepende remmen. Er is moed voor vereist.”’ (…) ‘”Je wilt toch geen heel boek schrijven over de striscie!”’ Na wat onhandig gestamel van Parks en veel gezucht van de gasten zegt Parks: “Oké. Laten we zeggen dat ik schrijf over het gebeuren per trein in Italië. (…) Of over het niet gebeuren.” De andere gasten glimlachen vergevingsgezind en na een betekenisvolle stilte zegt een van de aanwezige gasten: “Ik ga nooit met de trein.” “Ik ook niet,” zegt een ander. Tim Parks, getrouwd met een Italiaanse en al meer dan dertig jaar in Italië woonachtig, is door en door vertrouwd met het Italiaanse leven; hij heeft al eerder het lezerspubliek daarvan laten mee genieten in twee bijzonder geestige bestsellers Italiaanse buren en Italiaanse opvoeding. Ook met dit boek bezorgt hij de lezer weer heel wat uren leesplezier.